Starożytność

Słowo „muzyka” przyszło do nas z greckiego. Z greckiego mamy też nazwy melodii, rytmu i harmonii, a nawet nazwy skal, których używa się do dziś. Starożytni Grecy pisali o muzyce uczone księgi: zastanawiali się, jak działa na człowieka, mierzyli długość strun i liczyli proporcje interwałów.

Jak ta muzyka brzmiała, nie wiemy dokładnie. Zachowało się nieco ponad czterdzieści melodii z greckim zapisem nutowym, a większość z nich to fragmenty.¹ Każde dzisiejsze wykonanie jest więc rekonstrukcją: muzycy odczytują dawne znaki i dobierają instrumenty według rycin i opisów.

¶.1Miejsce epoki w historii muzyki

Starożytność to pierwsza epoka w dziejach muzyki europejskiej. Kończy się wraz z upadkiem Cesarstwa Zachodniorzymskiego w 476 roku. Po niej przychodzi średniowiecze.

1. Starożytność: do V w. n.e. (476 rok)
2. Średniowiecze: od V w. do ok. 1430
3. Renesans: ok. 1430–1600
4. Barok: ok. 1600–1750
5. Klasycyzm: ok. 1750–1820
6. Romantyzm: ok. 1820–1900
7. Impresjonizm: ok. 1890–1918
8. Muzyka XX i XXI w.: od początku XX w. do dziś

Muzyka jest jednak starsza niż Grecja. Jeden z najstarszych zapisów utworu, hymn hurycki z Ugarit (ok. 1400 roku p.n.e.), opisuje kompendium Muzyka wokół nas. Na tej stronie zajmujemy się Grecją i Rzymem, bo od nich bezpośrednio uczyła się muzyka średniowiecznej Europy.²

¶.2Kalendarium

Kiedy	Co się dzieje
ok. 1400 p.n.e.	hymn hurycki z Ugarit (zob. Muzyka wokół nas)
VI w. p.n.e.	Pitagoras: proporcje interwałów
V w. p.n.e.	tragedie Ajschylosa, Sofoklesa i Eurypidesa z chórem i muzyką
IV w. p.n.e.	Platon i Arystoteles piszą o etosie muzyki
III w. p.n.e.	Ktesibios z Aleksandrii buduje hydraulis
III–II w. p.n.e.	papirus z pieśnią chóru z Orestesa Eurypidesa
128 p.n.e.	hymny do Apollina wyryte w Delfach
146 p.n.e.	Rzym pokonuje Grecję i przejmuje jej kulturę
I–II w. n.e.	Epitafium Seikilosa; Mezomedes, wyzwoleniec cesarza Hadriana
228 n.e.	organy wodne z Aquincum
476 n.e.	upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego: koniec starożytności

Dalszy ciąg tej historii opowiada kompendium Średniowiecze. Wszystkie kompendia znajdziesz na stronie Wiedza o muzyce.

Grecy mówili mousike, czyli „sztuka Muz”. Muzy były w mitologii córkami Zeusa i Mnemosyne, bogini pamięci, i opiekowały się poezją, muzyką i innymi sztukami.² Słowo mousike znaczyło więcej niż nasza „muzyka”: obejmowało śpiew, grę na instrumentach, poezję i taniec.^{3, 1}

1.1Mit o Amfionie

Grecy wierzyli, że muzyka ma ogromną moc. Opowiadali na przykład o Amfionie, synu Zeusa, wspaniałym śpiewaku i muzyku. Kiedy budowano mury Teb, kamienie same układały się w ścianę przy dźwiękach jego liry.² To oczywiście mit, ale dobrze pokazuje, jak wiele Grecy spodziewali się po muzyce.

1.2Muzyka, matematyka, filozofia, wychowanie

Dla Greków muzyka nie była tylko rozrywką. Filozofowie pisali o niej rozprawy, matematycy obliczali proporcje dźwięków (rozdział IV), a wychowanie młodego obywatela opierało się na dwóch filarach: muzyce i gimnastyce. „Muzyka” oznaczała tu całe wykształcenie duchowe, gimnastyka ćwiczenia ciała.² Muzyka towarzyszyła obrzędom religijnym, ucztom, świętom, zawodom sportowym i przedstawieniom w teatrze.¹

1.3Monodia i jedność trzech sztuk

Muzyka grecka była monodią: śpiewano jedną melodię, bez drugiego głosu i bez akordów. Śpiewakowi często towarzyszyła lira albo aulos.⁴ Melodia trzymała się słów. Rytm wynikał z poezji, z następstwa sylab długich i krótkich, a nie z akcentów taktowych, jakie znamy dziś.²

Słowo, muzyka i taniec tworzyły jedną całość. Grecy nazywali choreią taniec chóru połączony ze śpiewem; w polskich podręcznikach tym słowem określa się jedność trzech sztuk: poezji, muzyki i tańca.^{5, 4} Najpełniej widać ją w tragedii. Chór na scenie teatru śpiewał i tańczył przy dźwiękach aulosu, a tragedie Ajschylosa, Sofoklesa i Eurypidesa wystawiano z muzyką.^{2, 4} Słowo „orkiestra” pochodzi od nazwy miejsca, na którym tańczył chór.⁴

1.4Gatunki: hymn, peán, dytyramb

Do najważniejszych gatunków należały peán, pieśń na cześć Apollina, i dytyramb, pieśń chóralna ku czci Dionizosa.¹ Śpiewano też hymny do bogów, pieśni przy uczcie i pieśni żałobne. Z dytyrambu, według dawnej tradycji, wyrosła tragedia.⁴

Grecy byli przekonani, że muzyka działa wprost na duszę i na postępowanie człowieka. Tę naukę nazywamy teorią etosu (gr. ethos to charakter, obyczaj). Opisali ją filozofowie Platon i Arystoteles w IV wieku p.n.e.²

Skoro muzyka kształtuje charakter, to nie każda nadaje się dla każdego. Różne skale, po łacinie modi, miały budzić różne uczucia: jedne męstwo, inne spokój, jeszcze inne smutek albo rozleniwienie. Dlatego Grecy, jak mówi program lekcji, „bali się niektórych melodii”.

2.1Platon: jakie skale w idealnym państwie

W dialogu Państwo Platon zastanawia się, jakiej muzyki mają słuchać młodzi strażnicy państwa. Odrzuca skale żałobne, takie jak lidyjska mieszana, bo prowadzą do lamentu. Odrzuca też jońską i lidyjską, bo są „miękkie” i pasują do biesiady. Zostawia tylko dwie: dorycką, która wyraża męstwo żołnierza w niebezpieczeństwie, i frygijską, na czas pokoju, modlitwy i rozsądnego działania.⁶

Platon idzie dalej. Z państwa wyrzuca wytwórców wielostrunnych instrumentów i aulos, a zostawia lirę i kitarę. Pasterzom na wsi pozwala grać na fujarce.⁶ W sprawach muzyki powołuje się na Damona, słynnego znawcę muzyki.⁶

2.2Arystoteles: muzyka w wychowaniu

Uczeń Platona, Arystoteles, pisze w Polityce, że różne skale różnie nastrajają słuchaczy. Lidyjska mieszana zasmuca, frygijska rozpala zapał, a dorycka daje spokój i równowagę. Dlatego do wychowania młodzieży poleca skalę dorycką. Nie zgadza się z Platonem co do frygijskiej: jego zdaniem działa ona jak aulos, wzrusza i porywa.⁷

Te przekonania nie zniknęły. Do dziś dobieramy muzykę do sytuacji: marsz na defiladę, kołysankę do snu, a muzykoterapeuci wykorzystują jej wpływ na samopoczucie.⁴

Dwa najważniejsze instrumenty Greków łączono z dwoma bogami. Apollo, bóg światła i sztuki, grał na kitarze. Dionizos, bóg wina i szaleńczej zabawy, miał swój aulos. Z tych dwóch kultów wyrosły dwie postawy w sztuce.²

• Nurt apolliński: ład, spokój, jasność, umiar. Instrumenty: kitara i lira.
• Nurt dionizyjski: emocje, uniesienie, ekstaza. Instrument: aulos.

3.1Lira i kitara

Lira (gr. lyra) miała pudło rezonansowe ze skorupy żółwia, obciągnięte skórą. Grali na niej amatorzy, na przykład przy ucztach i do recytacji poezji.^{1, 2} Mit mówi, że pierwszą lirę zrobił bóg Hermes ze skorupy żółwia.² Od liry pochodzi słowo „liryka”, czyli poezja wyrażająca uczucia.⁴

Kitara (gr. kithara) była większa, z drewnianym pudłem i grubymi, pustymi w środku ramionami. Grano na niej plektronem, czyli kostką.^{1, 2} Był to instrument zawodowców, śpiewaków-kitarzystów, którzy występowali na zawodach muzycznych.⁴ Lira i kitara to instrumenty strunowe szarpane.

3.2Aulos

Aulos to instrument dęty stroikowy. Zwykle grano na dwóch piszczałkach naraz, po jednej w każdej ręce.² Brzmiał głośno i przenikliwie. Bywa nazywany przodkiem oboju. To nie był flet, choć w wielu przekładach dawnych tekstów nazywa się go fletem.^{4, 6} Na aulosie grali zwykle zawodowi muzycy. Towarzyszył chórom w teatrze, dytyrambom i obrzędom ku czci Dionizosa.¹ posłuchaj

3.3Inne instrumenty

Pasterze grali na syrinksie, czyli fletni Pana: szeregu piszczałek różnej długości.⁴ Znano też harfy, trąby i instrumenty perkusyjne, na przykład bębenki w orszakach Dionizosa.⁴ W III wieku p.n.e. w Aleksandrii powstał hydraulis, czyli organy wodne (rozdział VI).²

Grecy stworzyli pierwszą teorię muzyki, czyli naukę o dźwiękach, skalach i zapisie. Zostawili więcej pism o teorii muzyki niż inne ludy starożytności.⁴

4.1Pitagoras i proporcje interwałów

Pitagoras, filozof i matematyk z VI wieku p.n.e., jako pierwszy zapisał proporcje, z których powstają dźwięki skali.² Do pomiarów służył monochord: pudło z jedną struną i ruchomym podstawkiem. Gdy podzielimy strunę, jej część brzmi wyżej niż cała. Połowa struny daje oktawę (2 : 1), dwie trzecie kwintę (3 : 2), trzy czwarte kwartę (4 : 3).⁸ Najpiękniejsze współbrzmienia kryją się więc w najprostszych liczbach.

Późniejsza legenda opowiadała, że Pitagoras odkrył te proporcje, słuchając młotów w kuźni. Drzeworyt z 1492 roku pokazuje go przy dzwonach, szklankach z wodą, strunach i piszczałkach. To opowieść, nie zapis doświadczenia, ale dobrze pokazuje, za co go zapamiętano.

4.2Tetrachord

Podstawą greckiego systemu dźwięków był tetrachord (gr. „cztery struny”): cztery kolejne dźwięki w granicach kwarty czystej. Skrajne dźwięki były stałe, dwa środkowe mogły się przesuwać.^{2, 1} Grecy znali trzy rodzaje tetrachordów: diatoniczny (dwa całe tony i półton), chromatyczny (dwa półtony i większy skok) i enharmoniczny (dwa ćwierćtony i duży skok).¹ Z połączenia dwóch tetrachordów powstawała skala.

Skale nosiły nazwy greckich plemion i krain: dorycka, frygijska, lidyjska, miksolidyjska. Grecy myśleli o nich od góry w dół.² Największy system łączył cztery tetrachordy i obejmował dwie oktawy.^{2, 4}

4.3Zapis muzyki literami

Najpóźniej około 300 roku p.n.e. Grecy zapisywali muzykę literami swojego alfabetu, z dodatkowymi znakami rytmu.¹ Litery umieszczano nad sylabami tekstu. Istniały dwa rodzaje zapisu: dla śpiewu i dla instrumentów.⁴ Nie wiemy, na jakiej wysokości brzmiały te dźwięki, dlatego dzisiejsze wydania podają je umownie.⁴

Większość greckiej muzyki przepadła, bo przekazywano ją ze słuchu. Ocalało tylko kilkadziesiąt melodii z zapisem, często we fragmentach: na kamieniach, papirusach i w rękopisach.¹ Wszystkie, oprócz może dwóch urywków z tragedii Eurypidesa, powstały już po epoce klasycznej.¹

5.1Epitafium Seikilosa

Epitafium Seikilosa to krótka pieśń wyryta na marmurowej steli (słupie) z I–II wieku n.e. Stelę znaleziono koło dawnego miasta Tralles w dzisiejszej Turcji, a dziś jest w Muzeum Narodowym w Kopenhadze.¹ Napis mówi, że ustawił ją Seikilos, prawdopodobnie ku pamięci kobiety o imieniu Euterpe.¹

Nad słowami wyryto greckie litery-nuty i znaki rytmu. To jedna z niewielu greckich melodii zachowanych w całości.¹ Dlatego należy do najstarszych w pełni zapisanych utworów, jakie znamy. Tekst w wolnym przekładzie brzmi: „Dopóki żyjesz, jaśniej, niczym się nie smuć. Życie trwa krótko, a czas upomina się o swoje”. posłuchaj Melodia jest diatoniczna, to znaczy zbudowana z całych tonów i półtonów, jak nasze gamy.¹

Posłuchaj dwóch wykonań. W pierwszym zespół muzyki dawnej dodał instrumenty, w drugim muzyk gra na lirze ze skorupy żółwia. posłuchaj Melodia jest ta sama, ale brzmienie inne, bo każdy muzyk inaczej wyobraża sobie dawny sposób gry.

5.2Hymny delfickie

W 1893 roku francuscy archeolodzy odkryli w Delfach, w sanktuarium Apollina, kamienne bloki ze ściany Skarbca Ateńczyków. Wyryto na nich dwa hymny do Apollina z zapisem nutowym. Pierwszy zapisano znakami dla śpiewu, drugi znakami dla instrumentów.^{9, 2}

Napisy podają imiona kompozytorów: Atenajos, syn Atenajosa, i Limenios. Dawniej datowano hymny na 138 i 128 rok p.n.e. Dziś badacze uważają, że oba powstały zapewne na uroczystą procesję Ateńczyków do Delf w 128 roku p.n.e.⁹ Kamienie są potłuczone, więc obu hymnów brakuje fragmentów. posłuchaj

5.3Inne ocalałe melodie

• Eurypides, Orestes: urywek pierwszej pieśni chóru z tej tragedii na papirusie z III lub II wieku p.n.e. Nad tekstem są nuty-litery dla śpiewaków, a na końcu wersów znaki dla instrumentu. Papirus jest w Muzeum Papirusów w Wiedniu.¹⁰ posłuchaj
• Mezomedes z Krety: poeta i muzyk, wyzwoleniec cesarza Hadriana (II w. n.e.). Cztery jego pieśni zachowały się z zapisem nutowym, m.in. hymn do Nemezis.³ posłuchaj

Rzymianie podbili Grecję, ale przejęli dużą część jej kultury, także muzykę.² Grecka teoria, instrumenty i zapis trafiły do Rzymu, a z Rzymu do całej Europy Zachodniej. Rzymianie wiele uprościli. Za podstawę uznali skalę diatoniczną, a odchodzili od greckiej chromatyki i enharmoniki.²

6.1Instrumenty dęte

Muzyka rzymska była przede wszystkim muzyką wojska, uroczystości i widowisk.⁴ Dlatego tak ważne były głośne instrumenty dęte z metalu:¹¹

• tuba: prosta trąba z brązu, przejęta od Etrusków;
• cornu: wielki metalowy róg w kształcie litery G, z poprzeczką opartą o ramię; dwa egzemplarze ocalały w Pompejach;
• buccina: najpierw róg zwierzęcy, potem także instrument z brązu, używany w wojsku.

6.2Hydraulis, czyli organy wodne

Hydraulis to najstarsze znane organy piszczałkowe. Wynalazł je w III wieku p.n.e. Ktesibios z Aleksandrii. Pompy tłoczyły powietrze do zbiornika, a woda utrzymywała w nim równe ciśnienie. Grający otwierał klawiszami dopływ powietrza do piszczałek.² Instrument był głośny i przenikliwy, dlatego grał podczas widowisk na wolnym powietrzu, na przykład walk gladiatorów.² posłuchaj

W 1931 roku w Aquincum, rzymskim mieście na terenie dzisiejszego Budapesztu, znaleziono metalowe części takich organów. Napis na brązowej tabliczce mówi, że w 228 roku n.e. podarowano je miejscowej straży pożarnej. Na tej podstawie zbudowano grającą kopię.¹²

6.3Grecy w Rzymie

Po zwycięstwie nad Grecją w 146 roku p.n.e. Rzymianie coraz chętniej przejmowali greckie obyczaje i grecką muzykę.⁴ Muzyka towarzyszyła obrzędom religijnym, przedstawieniom w teatrze i ucztom.⁴ Wyzwoleńcem cesarza Hadriana był grecki poeta i muzyk Mezomedes z Krety. Jego pieśni z zapisem nutowym przetrwały do dziś (rozdział V).³

Muzyka starożytna w większości umilkła, ale jej myśl przetrwała w księgach. Średniowiecze uczyło się od Greków przez Rzym i przez pisma o teorii muzyki.² Ważnym pośrednikiem był rzymski filozof Boecjusz (przełom V i VI wieku). Przekładał i objaśniał greckie dzieła o arytmetyce i muzyce, a jego pisma o muzyce wpłynęły na naukę w średniowiecznych szkołach klasztornych.¹³

7.1Te same nazwy skal, inne skale

Średniowieczni teoretycy przejęli greckie nazwy skal: dorycka, frygijska, lidyjska, miksolidyjska. Nadali im jednak inne znaczenie. Grecy opisywali skale w dół, a średniowiecze najpewniej błędnie uznało, że nazwy dotyczą skal w górę. Dlatego grecka skala dorycka biegła od e w dół, a średniowieczna dorycka biegnie od d w górę.¹⁴ To dwie różne skale o tej samej nazwie.

Skale kościelne opisuje kompendium Średniowiecze.

7.2Słowa i pojęcia

Z greckiego pochodzą słowa muzyka, melodia, rytm, harmonia, diatonika, chromatyka, enharmonia, orkiestra, chór, liryka.⁴ Zmieniło się jednak ich znaczenie. Grecka „harmonia” oznaczała kolejne dźwięki skali, a nie współbrzmienie akordów.²

7.3Muzyka jako nauka

Po Grekach zostało przekonanie, że muzyka to wiedza o liczbach i proporcjach. W średniowieczu uczono jej razem z arytmetyką, geometrią i astronomią. Zostało też przekonanie, że muzyka działa na człowieka i wychowuje. Wierzymy w to do dziś, kiedy wybieramy kołysankę, marsz albo muzykę do filmu.

Na sprawdzianie możesz usłyszeć nagranie i trzeba przypisać je do epoki. Pamiętaj, że muzyka starożytna dociera do nas tylko w rekonstrukcjach. Słyszysz to, jak dzisiejsi muzycy odczytują dawne znaki.

Rekonstrukcja muzyki starożytnej: po czym ją poznać

1. Monodia. Jedna melodia, bez drugiego głosu i bez akordów.
2. Język grecki. Śpiew po grecku, nie po łacinie jak w chorale.
3. Dawne instrumenty. Lira albo kitara (szarpane struny), aulos (przenikliwy, podwójny instrument stroikowy), bębenki. Chorał gregoriański śpiewa się bez instrumentów.
4. Rytm z poezji. Długie i krótkie sylaby, bez taktów.
5. Krótkie utwory. Zachowane melodie są krótkie, często urwane, bo zabytki są uszkodzone.

Jak odróżnić od średniowiecza

1. Chorał gregoriański: też monodia, ale po łacinie, bez instrumentów, w kościele, śpiewany przez chór mnichów.
2. Muzyka późniejszych epok: zwykle kilka głosów naraz (polifonia albo melodia z akompaniamentem), akordy, takty.

8.1Ściągawka

Temat	Najważniejsze
mousike	sztuka Muz: śpiew, gra, poezja i taniec razem
etos	muzyka kształtuje charakter; dorycka: męstwo, frygijska: zapał, lidyjska: smutek; Platon, Arystoteles
faktura	monodia: jedna melodia, bez akordów
choreia	jedność trzech sztuk: poezji, muzyki i tańca
nurt apolliński	ład, spokój; kitara i lira
nurt dionizyjski	emocje, ekstaza; aulos (dęty stroikowy)
teoria	Pitagoras: 2 : 1 oktawa, 3 : 2 kwinta, 4 : 3 kwarta; tetrachord: cztery dźwięki w kwarcie
zapis	litery alfabetu greckiego nad tekstem
zabytki	Epitafium Seikilosa (I–II w. n.e.), hymny delfickie (128 p.n.e.)
Rzym	tuba, cornu, buccina, hydraulis; muzyka wojska i widowisk
dziedzictwo	greckie nazwy skal w średniowieczu, ale z innym znaczeniem

Naciśnij odpowiedź. Każde pytanie ma wyjaśnienie. Kolejność pytań i odpowiedzi zmienia się przy każdym rozpoczęciu.

Ćwiczenia działają tylko na stronie internetowej: starozytnosc-muzyka.pages.dev, rozdział IX.

9.1Z jakiej epoki? (ze słuchu)

Fragmenty nagrań z YouTube, do 30 sekund. Odróżnij rekonstrukcję muzyki starożytnej od chorału i muzyki późniejszych epok. Odtwarzacz wczytuje się dopiero po kliknięciu.

9.2Jaki to instrument? (z obrazu)

Instrumenty na wazach, mozaice i w muzeum (rozdziały III i VI).

9.3Jak to nazwać?

Pojęcia z rozdziałów I–V.

Wszystkie nagrania muzyki starożytnej to rekonstrukcje: dzisiejsi muzycy odczytują dawny zapis i dobierają instrumenty. Odtwarzacz YouTube wczytuje się dopiero po kliknięciu, więc sama strona nie łączy się z YouTube. Na wydruku zamiast odtwarzacza jest kod QR.

Najważniejsze nazwy i pojęcia z lekcji 2 roku III (narodziny muzyki, Grecja i Rzym).

Amfion

mityczny muzyk, przy którego lirze kamienie same układały się w mury Teb

aulos

grecki instrument dęty stroikowy, zwykle z dwiema piszczałkami

choreia

taniec chóru połączony ze śpiewem; jedność trzech sztuk: poezji, muzyki i tańca

cornu

rzymski róg z metalu w kształcie litery G

dytyramb

pieśń chóralna ku czci Dionizosa

Epitafium Seikilosa

pieśń wyryta na steli z I–II w. n.e., jedna z niewielu greckich melodii zachowanych w całości

hydraulis

organy wodne wynalezione w III w. p.n.e. przez Ktesibiosa z Aleksandrii

hymny delfickie

dwa hymny do Apollina wyryte na ścianie Skarbca Ateńczyków w Delfach, 128 p.n.e.

kitara

większy grecki instrument strunowy szarpany z drewnianym pudłem, instrument zawodowców

lira

grecki instrument strunowy szarpany z pudłem ze skorupy żółwia

Mezomedes

grecki poeta i muzyk z Krety, wyzwoleniec cesarza Hadriana (II w. n.e.)

modus

po łacinie skala; liczba mnoga: modi

monochord

pudło z jedną struną i ruchomym podstawkiem do mierzenia interwałów

monodia

muzyka jednogłosowa: jedna melodia, bez drugiego głosu i bez akordów

mousike

po grecku „sztuka Muz”: śpiew, gra, poezja i taniec

Muzy

dziewięć bogiń, córek Zeusa i Mnemosyne, opiekunek poezji, muzyki i innych sztuk

notacja grecka

zapis dźwięków literami alfabetu greckiego nad tekstem

nurt apolliński

ład, spokój, umiar; kitara i lira

nurt dionizyjski

emocje, uniesienie, ekstaza; aulos

orchestra

w teatrze greckim okrągły plac, na którym tańczył i śpiewał chór

peán

pieśń na cześć Apollina

Pitagoras

filozof i matematyk z VI w. p.n.e.; proporcje oktawy, kwinty i kwarty

rekonstrukcja

dzisiejsze odtworzenie dawnej muzyki na podstawie zapisu, opisów i rycin

rodzaje tetrachordów

diatoniczny, chromatyczny, enharmoniczny

skala dorycka (grecka)

u Greków skala od e w dół; wyrażała powagę i męstwo

skala frygijska (grecka)

u Greków skala od d w dół; budziła zapał i uniesienie

skala lidyjska (grecka)

u Greków skala od c w dół; w odmianie mieszanej kojarzona ze smutkiem

starożytność

pierwsza epoka w dziejach muzyki europejskiej, do upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego (476)

syrinks

fletnia Pana: szereg piszczałek różnej długości

teoria etosu

przekonanie, że muzyka kształtuje charakter człowieka; Platon, Arystoteles

tetrachord

cztery kolejne dźwięki w granicach kwarty czystej

tuba (rzymska)

prosta trąba z brązu

Wybierz odpowiedź. Po kliknięciu zobaczysz wyjaśnienie, a na końcu wynik.

Quiz działa na stronie internetowej: starozytnosc-muzyka.pages.dev, rozdział XII.

Zacznij od nowa